جامعه و تاريخ از نظر قرآن در دنبالهء بحث چهار جلسهء پيش راجع به ماهيت تاريخ از نظر قرآن [ مطالبى عرض مىكنيم . ] البته منظور اين است كه قرآن منطق خودش را در جريانهاى تاريخ بر چه مبنايى گذاشته است ؟ ما در آن جلسه مقدارى بحث كرديم و چون به مطالعات جديدى برخورد كرديم ، ناچار آنها را اينجا ذكر مىكنيم ، اگرچه ممكن است بعضى از مطالب تكرارى باشد . آيا قرآن براى جامعهء بشرى شخصيت قائل است ؟ اولين مسئله در اينجا اين است كه اساساً آيا قرآن براى جامعهء بشرى ، براى اجتماع انسانها شخصيت قائل است يا اينكه نه ، براى اجتماع شخصيتى قائل نيست و اجتماع در منطق قرآن چيزى نيست جز همان افراد ، و قرآن طرف سخنش فقط افراد است و هدفش هم افراد هستند ، و غير از افراد چيز ديگرى را در نظر ندارد و نمىبيند ؟ . اگر به اين ديد نگاه كنيد ، هيچ فرقى ميان جامعهء انسان و يك باغ پر از درخت نيست . باغ پر از درخت هرچه هست درخت است ، مجموع درختهاست و هر درختى براى خودش يك دنياى جداگانه دارد . هر درختى ارتباط مستقيم با آب و